Прыклад Мядзведзева

Матывацыя прэзідэнта была такая: выхаванне патрыятызму ў насельніцтва, найперш у моладзі, павінна абапірацца на расійскую гісторыю ў цэлым, а не толькі на вайну 1941–1945 гг.

Звярніце ўвагу: сказана перад набліжэннем 65-годдзя свята Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне! Ды яшчэ ў краіне, дзе пражываюць мільёны татараў. І не збаяўся абвінавачвання “в разжигании межнациональной розни”.

Я згодзен з Д.А. Мядзведзевым.

Бо менавіта гісторыя была і будзе тым падмуркам, на якім адбываецца выхаванне чалавека-грамадзяніна і патрыёта.

Я падумаў: а дзе ж нашы, беларускія, гарады вайсковай славы?

Канечне, чытачы адразу нагадаюць пра Брэст (“Крепость-герой”), Горад-герой Мінск, а таксама гарады Беларусі, узнагароджаныя савецкімі ордэнамі. Напрыклад, пра Магілёў, якому выдзелілі ордэн Айчыннай вайны (потым такія ордэны канвеерам давалі ўсім ветэранам вайны).

Атрымліваецца, што да вайны 1941–1945 гг. у нашай гісторыі няма гераічных старонак?

Прэзідэнт Расіі падаў прыклад павагі да гісторыі народа, успомніўшы пра гераізм абаронцаў Казельска.

Мы таксама маем права пашукаць падобныя прыклады ў нашай гісторыі. Тут, як кажуць, і хадзіць далёка не трэба.

Ці маюць беларусы гісторыю?

Першым на такое званне я назваў бы Мсціслаў. Як і Казельск, ён не скарыўся перад захопнікамі, два месяцы мужна адбіваў напады ворага, а калі заваёўнікі ўрэшце захапілі яго, то застаўшыяся яшчэ жывымі абаронцы, у тым ліку жыхары горада, былі амаль усе забіты (толькі асобных вывелі ў палон), а сам горад разбураны. Мсціславу, з яго абаронцамі і жыхарамі, выпала такая ж доля, як і Казельску.

Толькі у школьныя гады пра Казельск я павінен быў ведаць абавязкова, і пра Сусаніна таксама, а вось пра лёс Мсціслава нават на гістарычным факультэце БДУ ніхто не ўспамінаў. Ды і зараз вы пра гэта наўрад ці пачуеце ў школе ці па тэлебачанні.

А чаму так? – можа спытаць чытач.

А таму, што трагедыя Мсціслава адбылася на 416 год пазней, і заваёўнікамі былі не воіны хана Батыя, а войскі маскоўскага цара Аляксея Міхайлавіча.

Было гэта у час вайны 1654–1667 г.г., якую часам называюць “невядомая вайна”. Падзеі гэтай вайны расійскія і савецкія гісторыкі карэнным чынам перакручвалі, а ў лепшым выпадку проста замоўчвалі. Ды і зараз не асабліва пішуць пра яе.

Пра што маўчаць падручнікі

Вось перада мною школьны сшытак па гісторыі маёй дачкі, якая закончыла горацкую СШ №4 у 1990 г. І што бачу: як і мне колісь, так і ў другой палове 1980-х гадоў дзецям убівалі ў галаву, што ў гэтай вайне, аказваецца, беларускі народ вёў вызваленчую барацьбу за ўз’яднанне(!) з Расіяй, а рускі народ дапамагаў яму. Цікава, а што кажуць цяперашнія школьныя настаўнікі?

Дык вось, у траўні 1654 г. 80-тысячнае маскоўскае войска з трох напрамкаў уварвалася ў нашу незалежную дзяржаву, Вялікае Княства Літоўскае, на (як цяпер кажуць) беларускія землі. З поўдня на дапамогу маскоўцам Б.Хмяльніцкі выслаў 20 тыс. украінскіх казакоў начале з палкоўнікам Залатарэнкам. І ўжо ў траўні вялікая групоўка начале з ваяводам А.Трубяцкім узяла ў аблогу Мсціслаў. Невялікі гарнізон і жыхары горада мужна абараняліся ад захопнікаў аж да 27 ліпеня.

Па загаду раз’юшанага Трубяцкога ацалеўшыя жыхары Мсціслава амаль усе былі забіты, асобныя выведзены ў палон, горад быў зруйнаваны.

Войны, як вядома, пачынаюць палітыкі. Аднак паводзіны ваюючых бакоў на занятых тэрыторыях – красамоўны паказчык адносінаў заваёўнікаў да мясцовага насельніцтва. На жаль, аб’ём газетнага артыкула не дазваляе больш падрабязна спыняцца на падзеях гэтай вайны. А між іншым, яна, на мой погляд, па сваіх наступствах самая (!) трагічная у гісторыі беларускага народа. Вы толькі ўявіце сабе: за 13 год вайны насельніцтва Беларусі скарацілася на 53%!

Увайшоўшая ў гісторыю так званая “Трубяцкая разня” 27 ліпеня 1654 г. была не адзіным фактам выключнай жорсткасці заваёўнікаў з усходу.

Падобны лёс выпаў і на Дуброўну: за спробу абароны ад маскоўцаў усіх яе жыхароў забралі ў няволю, горад спалілі, нават абарончыя земляныя валы скапалі.

У 1655 г. амаль уся тэрыторыя сучаснай Беларусі апынулася пад акупацыяй. Аднак некалькі фартэцый, у прыватнасці Слуцк, Ляхавічы, Стары Быхаў, засталіся непакоранымі. 20-тысячная армія таго самага Трубяцкога доўга і зацята штурмавала Слуцк і была вымушана адступіць. Потым на змену прыйшлі казакі Залатарэнкі, якія таксама поспеху не здабылі. Не здолелі маскоўскія войскі захапіць і Стары Быхаў. Мужна адстойвалі свае гарады вайсковыя залогі і мяшчане Віцебска, Гомеля, Смаленска.

Ці тых герояў мы памятаем?

Даследчыкі адзначаюць паказальны факт: адзінства жыхароў Беларусі незалежна ад іх этнічнага паходжання і канфесійнай прыналежнасці, якое праявілася ў сумесным змаганні супраць захопнікаў. Беларускія гарады разам баранілі праваслаўныя і уніяты, іудзеі і пратэстанты. Нашы продкі пры сумесным жыцці на беларускіх землях здаўна дэманстравалі “дружбу народаў”, агульнае разуменне сваёй радзімы і сваёй дзяржавы. Здавалася б, чым не бліскучыя прыклады для нас?!

Аднак пасля далучэння нашых земляў да Расійскай Імперыі расійскія чыноўнікі дзейнічалі ў адпаведнасці з указам Кацярыны ІІ, які патрабаваў: “Великое княжество Литовское впредь именовать только Белой Русью, а народ её белорусами, чем на века привяжем её к России.

Замирить Белую Русь военной силой невозможно. Эту миссию мы возложим на русского чиновника, русского учителя, русского попа.

Вам нічога не нагадваюць гэтыя словы?

І што мы бачым цяпер: прэзідэнт Расіі дзеля патрыятычнага выхавання сваіх грамадзян адкрыта абапіраецца на прыклады самаадданасці і гераізму з даўняй гісторыі: Казельск, Кулікава поле, Мінін і Пажарскі, Сусанін, Палтава, Барадзіно, Дзяніс Давыдаў і г.д.

А што ў незалежнай Беларусі? – а ў нас па-ранейшаму ў якасці асновы выхавання патрыятызму выкарыстоўваецца пераважна савецкі перыяд гісторыі. Быццам бы гісторыя Беларусі пачынаецца толькі з часоў савецкай улады. Рэцыдывы гістарычнай амнезіі не пераадолены.

Таму і святкуем мы “День Октябрьской революции”, а ў цэнтры сталіцы нашай краіны вуліцы Свярдлова, Урыцкага, Валадарскага, Берсана, Мяснікова, я яшчэ Бялінскага, Чэрнышэўскага, Някрасава, Ландара, Пляханава, Фабрыцыўса і г. д.

Сумны эпілог

Хутка надыйдзе 65-годдзе Перамогі, а ў наступным годзе будзе адзначацца (спадзяюся, што будзе!) 20-годдзе абвяшчэння незалежнасці Беларусі. У сувязі з гэтым ці не звярнуцца грамадзянам Беларусі ў Палату Прадстаўнікоў, Савет Рэспублікі і да Прэзідэнта з прапановай аб ушанаванні гераізму нашых продкаў, праяўленаму пры абароне Бацькаўшчыны ў мінулыя стагоддзі?

Магчыма, па прыкладу свайго калегі з Расіі прэзідэнт Беларусі таксама падпіша адпаведны указ і беларускія гарады, якія ў мінулым праявілі не меншы гераізм, чым Казельск, і перажылі падобную трагедыю, таксама атрымаюць званне “Горад вайсковай славы”.

А чаму не? Чаму не выкарыстаць гісторыю беларускага народа і краіны ў мэтах выхавання патрыятызму ў насельніцтва незалежнай Беларусі? Думаю, што большасць жыхароў Мсціслава, а магчыма, і некаторых іншых гарадоў не будуць супраць.

А як лічыце вы, паважаныя чытачы?

А.Каданчык, кандыдат гістарычных навук.

Рэкамендую пачытаць:

1. Сагановіч Г. Невядомая вайна. Мн., 1995.

2. Тарас А. Войны Московской Руси с Великим Княжеством Литовским и Речью Посполитой в ХIV-XVI веках. Мн., 2006.

3. Дзеружинский В. Тайны белорусской истории. Мн., 2009.